Thứ Hai, 29 tháng 4, 2013

Từ Krong Pha (Việt Nam) đến Furka (Thụy Sĩ) - P.14

 Đầu kéo SLM Winterthur HG 4/4 VHX 40-308 tại ga Đà Lạt chờ giao cho công ty DFB Thụy Sĩ trong chiến dịch “Back To Switzerland”. 

Sự nghiệp chao đảo của những đầu kéo SLM Winterthur HG 4/4
Sau một thời gian tạm ngưng loạt bài Từ Krong Pha (Việt Nam) đến Furka (Thụy Sĩ) để tìm kiếm thêm tài liệu, nay loạt bài được tiếp tục trong khi chờ đợi chiếc đầu kéo đầu tiên SLM HG 4/4 do công ty DFB mua dưới dạng sắt vụn từ Việt Nam, đang ở giai đoạn hoàn tất việc tân trang tại cơ xưởng Coire (Chur), Thụy Sĩ - do nhiều trở ngại tài chính và nhân lực, dự kiến vào năm 2010 nay theo phỏng định, sẽ được đem chạy thử vào mùa hè 2014 hoặc 2015 tại Furka.


Mời các bạn đọc qua phần 14 để hiểu thêm chi tiết các đầu kéo hơi nước đường sắt răng cưa HG 4/4 chỉ có độc nhất ở Việt Nam mà một thời đã đưa đón khách du lịch và hàng hoá từ đồng bằng lên cao nguyên Lang Bian, băng qua các rừng thông trong làn khói than đá đốt nồi hơi nước, mùi khói tầu quyện lẫn với mùi nhựa thông thỉnh thoảng tạt vào mũi làm khó quên... nhưng tiếng còi tầu đã im vắng từ lâu trên tuyến đường Tháp Chàm - Đà Lạt.

Sơ lược lịch sử đầu kéo HG 4/4 (040T)

Các đầu máy kéo hơi nước HG 4/4 được sản xuất từ năm 1923 đến 1930 bởi công ty SLM (Schweizerischen Lokomotiv - und Maschinenfabrik) ở Winterthur, Thụy Sĩ. Đầu kéo hơi nước HG 4/4 còn được gọi là “Vierkuppler” - Đầu kéo với 4 trục bánh vận hành đồng bộ.

Nước Pháp đã đặt mua 7 đầu kéo hơi nước chạy đường sắt răng cưa trong thập niên 20 dành cho thuộc địa Đông Dương và sử dụng trên tuyến đường Tháp Chàm - Đà Lạt (Tour Cham - Dalat) tại Việt Nam.

Những đầu kéo hơi nước được công ty CFI (Chemin de Fer de l’Indochine - Công ty Đường Sắt Đông Dương) đặt mua tại Thụy Sĩ do công ty SLM Winterthur chế tạo dưới kiểu đầu máy HG 4/4 (HG: mã hiệu của đầu kéo đường sắt răng cưa) với 4 trục bánh vận hành đồng bộ - là kiểu đầu kéo đặc biệt chế tạo riêng cho tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt dùng với hệ thống đường răng cưa Abt - với sức kéo lên độ dốc trên 120‰ đáp ứng nhu cầu địa lý của vùng cao nguyên Trung Phần ở Việt Nam.

Photobucket
Một đầu kéo hơi nước đường răng cưa HG 4/4 trong thập niên 20 tại Winterthur trước khi giao hàng cho công ty CFI. Đầu kéo mang mã số 701 trong hình đã mất tích trong Đệ Nhị Thế Chiến 1939-1945.

Đó các đầu kéo HG 4/4 độc nhất vô nhị dành cho tuyến đường Tháp Chàm - Đà Lạt không thể tìm đâu ra ngoài ở Việt Nam - được xem là vật hiếm vì công ty SLM chỉ chế tạo 7 đầu kéo kiểu HG 4/4 và công ty MFE (Maschinenfabrik Esslingen), Đức Quốc chế tạo thêm 2 đầu kéo HG 4/4 dựa trên mẩu mã của công ty SLM nhượng quyền dưới chương trình bồi thường chiến tranh cho Pháp khi Đức Quốc bại trận trong Đệ Nhất Thế Chiến 1914-1918 (theo hoà ước Versailles). Tất cả 9 đầu kéo nầy được đem sử dụng ở Việt Nam và không có nơi nào khác trên thế giới.

Năm

Số lượng

Công ty sản xuất

Mã số

1924 5 đầu kéo - đánh số 2937 đến 2941 SLM, Thụy Sĩ từ 701 đến 705
1929 2 đầu kéo MFE, Đức Quốc 706 và 707
1930 2 đầu kéo - đánh số 3413 và 3414 SLM, Thụy Sĩ 708 và 709

Từ năm 1930, công ty CFI sử dụng tất cả 9 đầu kéo HG 4/4 trên tuyến đường Tháp Chàm - Đà Lạt cho đến khi chấm dứt Đệ Nhị Thế Chiến 1939-1945, dưới sự chiếm đóng của quân Nhật và việc Không quân Đồng Minh ném bom ở Đông Dương nhằm tê liệt toàn bộ quân đội Nhật Bản đang chiếm đóng vùng Đông Nam Á, 4 đầu máy HG 4/4 bị mất tích hoặc bị tiêu hủy qua cuộc chiến gồm các đầu kéo mang mã số 701, 705, 707 và 709.

Năm 1947, khi công ty CFI tái xây dựng tuyến đường răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt để sử dụng sau chiến tranh với Nhật, vì thiếu hụt đầu kéo nên đã mua lại của công ty FOB (Furka Oberwald Bahn) thêm 4 đầu kéo hơi nước HG ¾ khi công ty nầy chuyễn sang dùng đầu kéo điện tại Thụy Sĩ đễ trám vào việc thiếu 4 đầu kéo HG 4/4.

Photobucket
Một đầu kéo HG 4/4 mua từ Việt Nam đang được đưa về Coire, Thụy Sĩ.

Dựa trên kinh tế Đông Dương vào thời điểm đó, nguồn điện lực rất hiếm và hầu như là các nhà máy nhiệt điện chỉ dựa vào nguồn chất đốt như than đá, củi, dầu cặn... nên không thể điện hoá toàn bộ tuyến đường sắt Đông Dương, vì vậy giải pháp dùng đầu kéo hơi nước chạy bằng than đá được duy trì với nguồn than đá từ Hòn Gai và Nông Sơn sẵn có.

Khi công ty CFI rời Việt Nam vào năm 1954, lúc Pháp và VNDCCH thỏa thuận ký Hiệp Định Genève chia đôi Việt Nam thành 2 phần, miền bắc thuộc về VNDCCH và miền nam thuộc về Quốc Gia VN (sau là VNCH - 1956) sau trận Điện Biên Phủ. Công ty CFI chuyễn giao lại cho Việt Nam Hoả Xa 5 đầu kéo HG 4/4 mang mã số: VHX 40-302 (702), 40-303 (703), 40-304 (704), 40-306 (706) và 40-308 (708) cùng với 4 đầu kéo HG ¾ - Tổng cộng lại gồm 9 đầu kéo hơi nước HG.

Photobucket
Một đầu kéo HG 4/4 từ VN đang được vận chuyễn từ Đức Quốc qua Thụy Sĩ.

Với cuộc chiến Đông Dương lần thứ hai 1954-1975, tuyến đường Tháp Chàm - Đà Lạt vẫn được công ty Hoả Xa Việt Nam sử dụng với mục tiêu chính nối liền cao nguyên Lâm Đồng và vùng duyên hải Trung Phần từ Đà Lạt đến Phan Rang tiếp nối tuyến đường sắt Xuyên Việt cũ bị giới hạn tại ga Đông Hà (Quảng Trị). Trong thời kỳ tương đối yên ổn (1954-1964), tuyến đường được sử dụng để đưa đón khách du lịch đi nghỉ mát ở Đà Lạt và vận chuyễn rau quả, hoa tươi về Sài Gòn cùng khắp nơi ở miền nam, người ta có thể thấy bắp cải, sú lơ Đà Lạt bày bán tận chợ Nam Vang ở Cam Bốt.

Sự kiện Vịnh Bắc Bộ xẩy ra giửa Hải quân Hoa Kỳ và VNDCCH vào năm 1964 đã là động cơ thúc đẩy chính quyền Hoa Kỳ leo thang chiến tranh ở VN, trong thời kỳ 1965-1975, tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt chỉ còn giử nhiệm vụ chuyễn vận lương thực từ đồng bằng duyên hải và cao nguyên và cũng là phương tiện di chuyễn rẽ tiền của dân cư quanh tuyến đường. Tuyến đường tạm ngưng hoạt động vào năm 1972 do việc đặt mìn và quấy phá thường xuyên của Việt Cộng.

Khi chiến tranh chấm dứt vào năm 1975, các cựu nhân viên Hoả Xa Việt Nam đã tu bổ một số đầu kéo và đưa vào sử dụng, tuy nhiên chỉ được một vài chuyến trên tuyến đường thì được chỉ thị ngưng hoạt động, liền sau đó - do sự kém hiểu biết về kỹ thuật cơ khí đường sắt của lãnh đạo, mặc dù có sự phản đối của các nhân viên Hoả Xa VN cũ - Cục Đường Sắt đã ra lệnh tháo gở toàn bộ tuyến đường để đưa vào việc phục hồi tuyến đường sắt Xuyên Việt - không sử dụng được vì không cùng kích cở, các tà-vẹt và đường ray răng cưa bị phế bỏ, nằm lăn lóc rỉ sét và sau cùng là bán thành sắt vụn. Các đầu kéo hơi nước HG cũng cùng số phận, rỉ sét với thời gian và sau cùng là bán đi như phế phẩm. Tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt bị khai tử kể từ năm 1976.

Photobucket
2 đầu kéo HG 4/4 đang chờ tân trang tại cơ xưởng DFB Coire, Thụy Sĩ.

Năm 1990, một công ty trẻ được thành lập tại Thụy Sĩ, công ty DFB (Dampfbahn Furka-Bergstrecke AG) được quyền khai thác tuyến đường sắt răng cưa Glacier Express cũ của công ty FO (công ty nầy vừa đưa vào sử dụng đường hầm mặt bằng dưới rặng núi Alps nên không còn sử dụng chặng đường sắt răng cưa Glacier Express), nối liền Realp và Oberwald. Do nhu cầu đòi hỏi về đầu kéo và để thu hút khách du lịch tìm về quá khứ với các đoàn tầu hoả chạy bằng hơi nước, công ty đã cử người thám hiểm đến VN trước đó 3 năm để dò tìm các đầu kéo hơi nước HG ¾ mà công ty FO đã bán lại cho CFI.

Họ đã tìm ra tông tích 4 đầu kéo HG ¾ cũ của công ty FO nằm rải rác trên tuyến đường Tháp Chàm - Đà Lạt. Không những thế, họ còn tìm thấy thêm các đầu kéo HG 4/4 có một không hai trên thế giới - họ mua lại tất cả 7 đầu kéo HG 4/4 và ¾ cùng với 2 bộ sườn xe bị trúng mìn Việt Cộng cùng một số thiết bị, toa chở hàng... đem về Thụy Sĩ trong chiến dịch “Back to Switzerland”.

Photobucket
Một toa xe hàng do Maschinenfabrik Esslingen sản xuất mua từ VN, hiện đang trưng bày tại Thụy Sĩ (trên toa có ghi xuất xứ từ Đà Lạt).

Trong số các đầu kéo HG 4/4, 2 đầu kéo mang mã số VHX 40-304 và 40-308 còn ở tình trạng sử dụng được đã đem về vào năm 1990, đầu kéo VHX 40-306 đem về vào năm 1997 để sử dụng như cơ phận rời trong việc phục hồi 2 đầu kéo kể trên. Theo dự tính của công ty DFB, một đầu kéo HG 4/4 sẽ được đưa ra chạy thử trên tuyến đường răng cưa miền núi Furka vào năm 2014 hoặc 2015 và sẽ được xem là đầu kéo hơi nước răng cưa mạnh nhất được sử dụng lần đầu tiên trên tuyến đường nầy.

Vài chi tiết kỷ thuật đầu kéo HG 4/4

Photobucket
Bộ bánh răng cưa với cần tay khởi động dưới gầm đầu kéo.

Phát triển kỹ thuật đầu kéo hơi nước răng cưa - Hệ thống vận hành răng cưa Winterthur bao gồm 2 bộ phận cơ khí vận chuyễn sức kéo biệt lập: một bộ vận hành sức kéo đường mặt bằng và một cho đường răng cưa. Qua trung gian của một bánh răng, 2 xy-lanh với áp suất thấp vận chuyễn 2 bánh răng cưa vận hành trên đường răng cưa Abt. Những bánh răng cưa nầy có thể tự điều chỉnh chiều cao phù hợp với độ mòn của các bánh xe mặt bằng. Những trục bánh kéo đường mặt bằng được vận hành bởi những xy-lanh áp suất cao ở bên ngoài cũng giống như các đầu kéo hơi nước cổ điển.

Photobucket
Bộ bánh răng cưa khi vận hành trên đường răng cưa 2 lưởi xếp so le Abt.

Khi chạy trên đường mặt bằng, 2 xy-lanh áp suất cao được vận hành với sức ép mạnh của hơi nước. Khi kéo trên đường răng cưa, đầu kéo vận hành cả hai bộ phận cơ khí, hơi nước ép vào xy-lanh áp suất cao được thải qua các xy-lanh áp suất thấp để vận hành bộ trục bánh răng cưa. Thiết kế vận hành các xy-lanh kiểu Winterthur nầy ứng dụng vào đầu kéo hơi nước đường sắt răng cưa khai thác sức kéo một cách mỹ mãn, được sử dụng thành công ở Thụy Sĩ cũng như ở các xứ khác.

Photobucket
Vị trí thiết kế các xy-lanh trên hệ thống cơ khí vận hành Winterthur của một đầu kéo HG ¾ 

Kiểu

HG 4/4 (040T), đầu kéo hơi nước với hệ thống xy-lanh đơn chạy đường mặt bằng và hệ thống xy-lanh kép khi chạy đường sắt răng cưa.
Hệ thống vận hành Đường mặt bằng, đường răng cưa Abt với cơ phận Winterthur
Chiều dài 8950 mm
Chiều rộng 2610 mm
Chiều cao 3510 mm
Trọng lượng khi sử dụng 45 tấn
Sức kéo 820 CV, 600 kW
Tốc độ tối đa (mặt bằng) 40 km/giờ
Tốc độ tối đa (răng cưa) 15 km/giờ
Sức tải khi kéo dốc 110 ‰ 75 tấn
Sức ép nồi hơi 14 bar
Diện tích vĩ lưới nồi hơi 1,65 m2
Diện tích nồi đun 71,5 m2
Diện tích đun nóng 20,9 m2

Bộ máy kéo mặt bằng



Đường kính xy-lanh 455 mm
Khoảng cách vận hành 450 mm
Đường kính bánh xe kéo 865 mm
Khoảng cách trục bánh 4440 mm
Hệ thống điều khiển Pít-tông và van Walschaerts

Bộ máy bánh răng cưa



Đường kính xy-lanh 455 mm
Khoảng cách vận hành 430 mm
Đường kính bánh răng cưa 840 mm
Số răng cưa trên bánh 22
Hệ thống điều khiển Pít-tông và van Walschaerts


Vài hình ảnh ga Đà Lạt vào năm 1968

Hình đặc biệt của Bill Robie, phi công trực thăng chụp từ trên trời khi bay qua ga Đà Lạt.
(http://vnafmamn.com/tracing_shangrila.html - photo courtesy of Bill Robie)

Photobucket
Ga Đà Lạt nhìn từ trên không, đằng sau là Lycée Yersin, bên trái là Nha Địa Dư Quốc Gia và Hồ Xuân Hương. Một đầu kéo hơi nước đang nhả khói rời xưởng bảo trì để tiến vào nhà ga.

Photobucket
Tại cơ xưởng bảo trì ở ga Đà Lạt, một đầu kéo HG 4/4 và toa wagon trước lối ra vào depot, đằng sau là 3 đầu kéo HG ¾.

Photobucket
Hình chụp ga Đà Lạt từ máy bay trực thăng. Bên trái là 2 đầu kéo HG ¾ đậu sát nhau, một đầu kéo HG 4/4 đang châm nước vào nồi hơi trước lối ra vào xưởng bảo trì. Ghi chú: những thùng dầu 200 lít được sử dụng chung với củi để thay thế cho than đá khi bị khan hiếm.

Photobucket
4 đầu máy hơi nước trước xưởng bảo trì, gồm 3 đầu kéo HG ¾ và 1 đầu kéo HG 4/4. Một đầu kéo HG ¾ còn phun khói, chứng tỏ ga Đà Lạt hoạt động mạnh vào thời điểm của năm 1968.

Photobucket
Một đầu kéo HG ¾ đang vận chuyển các toa chở hàng vào ga Đà Lạt. Ghi chú: vào thời điểm 1968, lúc chiến tranh lên cao, tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt chỉ còn sử dụng chuyên về mặt vận chuyễn hàng hoá, vì lý do chiến tranh, khách du lịch từ Sài Gòn không còn sử dụng xe hoả mà quay sang dùng máy bay Air Vietnam để đến Đà Lạt.

Nguồn: DFB - 1000er Club HG 4/4 - Jakob Knöpfel - Bill Robie (via VNAFMAMN).
Xem thêm: công ty SLM - Schweizerische Lokomotiv- und Maschinenfabrik (Wikipedia - tiếng Đức).