Thứ Hai, 29 tháng 4, 2013

Từ Krong Pha (Việt Nam) đến Furka (Thụy Sĩ) - P.6

 Một trạm xe trên Đại lộ Nguyễn Huệ - Sài Gòn (ex-Blvd Charner)

Trước khi Công Ty Đường sắt Đông Dương giao trọn quyền khai thác, máy móc và thiết bị cho Công Ty Hoả Xa Việt Nam vào năm 1954-1955, chúng ta đi tham quan, tìm hiểu thêm những tuyến đường sắt khác ở Việt Nam : Tramways.

Photobucket
Một xe ngựa kéo đường sắt (hippomobile) hiện nay ở Âu châu

Ngày khởi công đường sắt đầu tiên tại miền Nam Việt nam vào khoảng 1881-1885, đã gợi ý cho nhiều người đang làm dịch vụ tại Sài Gòn. Một cách nhanh chóng, một vài người ra sức tìm tòi để trang bị một hệ thống xe ngựa kéo trên đường sắt trong thành phố (tramways urbain hippomobile) cũng tương tự như các loại xe ngựa kéo trên đường sắt tại Pháp. Một công ty xe kéo đường sắt Sài Gòn - Gò Vấp nhanh chóng được thiết lập với sự hổ trợ của báo chí địa phương.

Photobucket
Một vài vé xe tramways của CFTI

Sự thành lập Công Ty Tramways CFTI ở Sài Gòn
Vào tháng ba 1886, công ty đã góp được hơn phân nữa số vốn để xây dựng một hệ thống đường tramways. Không chỉ riêng những người âu bị thu hút bởi dịch vụ nầy : trên 70 cổ phần bán ra lúc đó, người hoa kiều đã mua 25 phần và người việt cũng đã mua 15 phần. Ngày 27 tháng bẩy 1889, Toàn quyền Cochinchine nhượng quyền khai thác tuyến đường Sài Gòn - Gò Vấp cho ông Faboce mà ông ta nhanh chóng nhượng lại cho ông Bonnet. Cuối cùng thì tuyến đường thuộc quyền khai thác của ông Ferret, người đã khai thác tuyến xe ngựa kéo trên đường sắt Sài Gòn - Chợ Lớn từ ngày 27 tháng bẩy 1889.

Photobucket
Một tuyến đường Sài Gòn - Chợ Lớn qua bến Bạch Đằng

Khi có trong tay 2 tuyến đường, ông Ferret xin cải tổ hệ thống xe tram hơi nước tại Sài Gòn qua xe ngựa kéo trên đường sắt, việc nầy gây ra tranh chấp với công ty xe Tramways hơi nước Cochinchine. Nhưng công ty nầy chưa hết tranh chấp, ngạc nhiên khi biết ông Ferret thành lập Công Ty Tramways Đông Pháp (Compagnie Française des Tramways de l’Indochine) vào ngày 31 tháng giêng 1891. Tuyến đường Chợ Lớn dọc theo kinh Bến Nghé được khai thác vài tháng sau đó.

Photobucket
Xe kéo hơi nước vận chuyển mía tới nhà máy đường ở miền nam

Chiến tranh giá cả
Là một công ty mới thành lập, CFTI lập tức triển khai tuyến đường bằng cách nêu giá vé hạ thấp hơn đối phương. Để chống lại sự cạnh tranh, công ty xe Tramways hơi nước Cochinchine - SGVTC lập tức tái thiết kế tuyến đường cao Sài Gòn - Chợ Lớn và phế bỏ đoạn đường từ trạm Chợ Đủi đến cột biển đường sắt Sài Gòn. Vào tháng chín 1894, ông Ferret bỏ rơi tuyến đường Chợ Lớn nhưng không lâu sau đó, ông ta trở lại khai thác tuyến đường nầy vào ngày 1 tháng sáu 1895 mà không công bố trên báo chí và quảng cáo. Các nhân viên quản lý của công ty SGVTC không màng để ý đến và cho rằng việc khai thác tuyến đường của họ vẫn trong tiến độ bình thường.

Photobucket
Đường Tramways trên đại lộ Nguyễn Huệ - Sài Gòn

Nới rộng hệ thống đường
Ông Ferret không nằm chết một chổ, với ý định mở thêm tuyến đường về hướng bắc Sài Gòn, ngày 17 tháng chạp 1898, ông ta được phép khai thác tuyến đường Gò Vấp - Hóc Môn. Ngày 8 tháng năm 1899, ông ta lại được phép khai thác tuyến đường Dakao - Cầu chử Y. Sự gia tăng nhu cầu vận chuyển đưa đến việc cần phải mua sắm thêm thiết bị quan trọng.

Photobucket
Đường tramways nhìn từ bến đò Thủ Thiêm

Từ xe kéo hơi nước qua xe điện
Năm 1911, các lãnh đạo của công ty CFTI yêu cầu Toàn Quyền Nam Bộ cho phép họ được dùng điện để kéo xe thay cho các cổ máy hơi nước trên một vài tuyến đường. Vào tháng mười một 1913, chính quyền chính thức cho phép công ty CFTI dùng điện kéo xe trên tuyến đường Sài Gòn - Chợ Lớn dọc theo bờ kinh và nới rộng tuyến đường đến chợ Bình Tây. Với việc nối dài tuyến đường nầy, công ty CFTI thu nhập thêm được 75%. Ngày 30 tháng tư 1916, xe tramway điện nới rộng ra trên các tuyến đường ở trung tâm Sài Gòn. Cũng cùng lúc đó, công ty SGVTC bỏ rơi tuyến đường Chợ Lớn vì không còn đông khách và đóng cửa, những vật liệu để lại được công ty CFTI dùng vào việc xây dựng một tuyến đường thẳng nối liền Sài Gòn vào trung tâm Chợ Lớn. Công ty CFTI cũng lợi dụng cơ hội nầy để xây các tuyến đường đôi (hai chiều) khác với các tuyến đường của Công Ty Đường Sắt Đông Dương CFI.

Photobucket
Đường xe điện ở gần nhà máy điện Chợ Quán - 1930

Tiếp theo đó, CFTI xây dựng thêm một tuyến đường xe điện Gò Vấp - Thủ Dầu Một qua ngả Lái Thiêu. Công ty cũng xây một tuyến đường dài 32 kilômét để nối liền Thủ Dầu Một và Bến Đông Sơ (giửa Bến Cát và Chơn Thành) để nối liền với tuyến đường Lộc Ninh của Công Ty Đường Sắt Đông Dương CFI, tuyến nầy vẫn dùng đầu kéo hơi nước vì chưa dẩn được điện đến. Tổng kết vào năm 1939, công ty CFTI có một hệ thống đường hàng trăm kilômét mà ¾ đã dùng điện. Tất cả các tuyến đường điện được cung cấp bởi 3 trạm biến điện.

Photobucket
Đường xe hơi nước trên tuyến Sài Gòn - Chợ Lớn

Các loại xe của CFTI
Loại đầu kéo hơi nước: Các xe kéo CFTI đều dùng 2 trục bánh kéo, đa số là các đầu kéo sản xuất bởi công ty Decauville tại Pháp vì không muốn làm phật lòng ông Toàn Quyền Cochinchine đang khi tình hình căng thẳng giửa Pháp và Đức trước Đệ Nhất Thế Chiến mặc dù họ đã có một số đầu kéo Saint-Léonard và Borsig chế tạo tại Đức.

Photobucket
Một đầu kéo hơi nước Borsig chế tạo tại Đức quốc

Xe điện: Công ty CFTI dùng các xe kéo điện trên đường sắt với cần câu mắc điện, các loại xe nầy có thể kéo thêm 4 hoặc 5 toa xe chở khách.

Photobucket
Xe điện trên phố Hàng Lụa - Hà Nội

Công ty Tramways Tonkin - CTT
Đường tramways ở Hà Nội, có từ năm 1899, do nhiều công ty sát nhập lại để trở thành CTT - Công Ty Tramways Bắc Bộ chứ không đấu đá cạnh tranh nhau như các công ty khai thác tuyến đường ở Sài Gòn. Nhờ vào các nhà máy điện được xây dựng trước khi thiết lập hệ thống đường tramways nên Hà Nội không có loại xe ngựa kéo hippomobile trên đường sắt như Sài Gòn.

Photobucket
Xe điện trước Phố Tràng Tiền - Hà Nội

Công Ty Tài Chính Đông Dương thành lập từ năm 1901, chính thức trở thành Công Ty Tramways Bắc Bộ - CTT (Compagnie des Tramways du Tonkin) vào năm 1929, sau đó trở thành Công ty Vận Chuyển Công Cộng Hà Nội vào năm 1952. Công ty nầy đã sát nhập từ trước vào năm 1904 với Công ty Xe Điện Hà Nội - CTEH mà Công Ty CTEH đã khai thác nhiều tuyến đường ở Hà Nội từ năm 1899, công ty nầy có nhà máy điện và những tuyến đường chạy dọc theo khoảng đất của Công ty Tài Chính Đông Dương.

Photobucket
Xe điện trên ngả Hàng Khay - Hàng Bài - Tràng Tiền - Đinh tiên Hoàng, Hà Nội

Công ty Tài Chính Đông Dương với số vốn ban đầu là 1,1 triệu francs vào năm 1901 đã nhanh chóng tăng lên 1,5 triệu francs vào năm 1903 cho đến khi Công ty Tramways Bắc Bộ sát nhập vào, số vốn lên đến 2,5 triệu francs.

Những bước đầu của Công Ty CTT cũng gặp khó khăn, ngân khoản thiếu hụt liên tục cho đến năm 1913. Việc khai thác các tuyến đường tramways, tiền cho thuê nhà, tiền điện cung cấp cho Dinh Toàn Quyền Hà Nội cũng được tính sổ sách vào thu nhập của công ty. Sự thu nhập về việc khai thác tuyến đường rất nhỏ giửa 2 Thế Chiến ngay cả khi việc khai thác trở nên khấm khá và dài lâu (thu 1,8 triệu francs và chi 1,1 triệu francs vào năm 1938). Nhà máy cung cấp điện cho CTT cũ kỷ và hư nát nên phải đóng cửa vào năm 1926, kể từ đó việc cung cấp điện được giao phó cho Công ty Điện Lực Đông Dương.

Photobucket
Xe điện Hà Nội trong những năm 80 - Thời bao cấp

Công ty không thể phát triển rộng như ở phiá nam, chẳng hạn như việc xây dựng thêm nhà máy phát điện, hoặc nối liền với các thành phố lân cận. Sự thu nhập cũng tùy thuộc vào thời tiết, một vài vụ muà luá bị thất thu đã buộc dân Hà Nội rời thành phố để về quê hoặc những muà mưa lũ ngập nước sông Hồng, bỏ rơi các tuyến đường tramways Hà Nội.

Số vốn tích lủy được 45,9 triệu francs vào năm 1951, đến 114,7 triệu francs vào năm 1953. Công ty ngưng hoạt động vào ngày 1 tháng sáu 1955 sau khi quân đội Pháp thất trận tại Điện Biên Phủ và rút khỏi miền bắc VN, Công ty chuyển giao toàn bộ máy móc, thiết bị và các tuyến đường lại cho chính phủ Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà.

Photobucket
Xe điện Hà Nội trong cuối thập niên 70
Do bộ cơ khí cần câu điện bị hỏng, một sợi dây thừng được xử dụng để nâng và hạ cần câu bắt điện, một người lái xe, một người thứ hai vừa bán vé vừa lo vận hành cần câu điện bằng dây thừng

Chính Phủ VNDCCH chấp nhận bồi hoàn cho Công Ty CTT số tiền 300 triệu francs trả trong vòng 25 năm với khoản chi 6 triệu francs mỗi lục cá nguyệt. Chính phủ VNDCCH được bải miễn hoàn trả vốn cho Công Ty CTT vào giửa năm 1959 do Chính phủ Pháp đứng ra đài thọ khoản chi kế tiếp (khoảng trên 250 triệu francs), Công ty CTT trở vế Pháp thanh toán toàn bộ vốn cho các cổ đông và vỉnh viễn đóng cửa vào năm 1962.

Nguồn hình: Wikipedia - Belle Indochine - ANAI - Souvenir de l’Indochine